Ουσάκ: Το Απαλό Μινόρε
Τρίτο άρθρο της σειράς μας για τους δρόμους, μετά το Ραστ και το Χιτζάζ. Το Ουσάκ είναι εκεί όπου ζει το πιο βαθύ ρεμπέτικο. Αν το Χιτζάζ πονά δυνατά, το Ουσάκ πονά σιγανά: ένας δρόμος με μινόρε γεύση και μαλακωμένο δεύτερο σκαλί, που του δίνει τον ήχο ενός νανουρίσματος τραγουδισμένου από κάποιον που έχει δει πράγματα. Ένα πολύ μεγάλο μερίδιο από τα πιο λυπημένα και τα πιο τρυφερά τραγούδια του παλιού ρεπερτορίου περπατά αυτόν τον δρόμο.
Ανοίξτε το Ουσάκ στην ταστιέρα και ακούτε όσο διαβάζετε.
Το σχήμα του δρόμου #
Από το Ρε, το Ουσάκ περπατά Ρε, Μι ύφεση, Φα, Σολ, Λα, Σι ύφεση, Ντο. Για τα δυτικά αυτιά αυτό διαβάζεται ως φρυγικός τρόπος, και οι νότες στα τάστα είναι όντως οι ίδιες. Αυτό που το κάνει Ουσάκ και όχι φρυγικό του εγχειριδίου είναι το πώς μεταχειρίζεται η παράδοση δύο από αυτές τις νότες, και αυτός είναι ο δρόμος όπου οι ζωντανές συνήθειες των δρόμων φαίνονται πιο καθαρά.
Ο μουσικολόγος Νίκος Ορδουλίδης ξεχωρίζει τα ιδιώματα του Ουσάκ στο «The Greek Popular Modes» (British Postgraduate Musicology 11, 2011). Πρώτον, η δεύτερη βαθμίδα είναι ασταθής: ακούγεται χαμηλωμένη ή φυσική ανάλογα με το προς τα πού κινείται η μελωδία, κατάλοιπο της μικροδιαστηματικής δευτέρας του οθωμανικού προγόνου, του μακάμ uşşak, που καθόταν ανάμεσα στις δύο και έπρεπε να διαλέξει τάστο όταν η μουσική πέρασε στο μπουζούκι. Δεύτερον, η έκτη τραβά προς τα πάνω, προς την έβδομη, σε ανοδικές φράσεις που κυκλώνουν τη νότα-σπίτι: η ιδέα της έλξης από τη βυζαντινή θεωρία, η βαρύτητα ανάμεσα στις νότες. Κανένα διάγραμμα κλίμακας δεν δείχνει καμία από τις δύο συνήθειες. Οι δίσκοι τις δείχνουν.
Υπάρχει και μια πολυπερπατημένη είσοδος: οι παίχτες αγαπούν ένα ανοδικό ματζόρε πέρασμα κάτω από τη νότα-σπίτι πριν ανέβουν στο καθαυτό Ουσάκ. Ακούγεται για λίγο σαν επίσκεψη στο Ραστ, και δεν είναι· είναι απλώς ο τρόπος που ανοίγει η πόρτα αυτού του δρόμου.
Πού το έχετε ήδη ακούσει #
Στα σμυρναίικα πάνω απ' όλα, όπου η απαλότητα του Ουσάκ ταιριάζει στον καημό του ρεπερτορίου των καφέ αμάν, και στα αργά ζεϊμπέκικα και τα τρυφερά τραγούδια της πειραιώτικης σχολής. Όταν ένα ρεμπέτικο τραγούδι μοιάζει με παρηγοριά και όχι με δράμα, δοκιμάστε το πρώτα απέναντι στο Ουσάκ. Ο πρόγονός του, το uşşak, είναι από τα μεγάλα μακάμ του οθωμανικού κόσμου, και ο ελληνικός δρόμος κράτησε το συναισθηματικό μητρώο ακόμα κι όταν τα τάστα απλοποίησαν τα διαστήματα. Είναι το σημείο που ο Ορδουλίδης προσέχει ιδιαίτερα: ίδιο όνομα, συγγενική ψυχή, διαφορετικές νότες.
Συγχορδίες που ζουν σε αυτόν τον δρόμο #
Η αρμονία ακουμπά στη μινόρε συγχορδία του σπιτιού και στις ματζόρε που τη ζυγώνουν από κάτω: σε ένα Ουσάκ από Ρε, η Ρε μινόρε με τη Ντο ματζόρε και τη Σι ύφεση ματζόρε να την κυκλώνουν, και τη Μι ύφεση ματζόρε διαθέσιμη για το φρυγικό χρώμα στις καταλήξεις. Όλες οι δαχτυλοθεσίες βρίσκονται στη βιβλιοθήκη συγχορδιών, και ο συνθέτης συνοδείας θα κρατά έναν κύκλο Dm–C–B♭ κάτω από την εξάσκησή σας.
Πώς να το εξασκήσετε #
Παίξτε τη δεύτερη βαθμίδα και με τους δύο τρόπους. Ανεβείτε με την κλίση της προς τη φυσική, κατεβείτε με τη χαμηλωμένη. Υπερβάλετε τη διαφορά, και μετά λεπτύνετέ τη μέχρι να γίνει απόχρωση, όχι σκαλί.
Εξασκήστε την έλξη της έκτης. Κυκλώστε τη νότα-σπίτι από πάνω: Λα, Σι ύφεση, Ντο, Ρε και πίσω, αφήνοντας τη Σι ύφεση να γέρνει προς το Ντο στην άνοδο.
Μπείτε από τη ματζόρε πόρτα. Το ανοδικό πέρασμα κάτω από τη νότα-σπίτι, και μετά ο ίδιος ο δρόμος. Αυτή η μία κίνηση θα κάνει το παίξιμό σας να ακούγεται δέκα χρόνια πιο παραδοσιακό.
Αυτοσχεδιάστε σιγανά. Το Ουσάκ ανταμείβει τη συγκράτηση περισσότερο από κάθε άλλον δρόμο: ένα αργό ταξίμι οκτώ νοτών πάνω στον ανοιχτό ίσο του Ρε, παιγμένο όσο σιγανά επιτρέπει το τρέμολό σας.
Εμπεδώστε το στα κουίζ των δρόμων.
Επόμενο στη σειρά: το Κουρντί, ο δρόμος που αλλάζει γνώμη στην κατάβαση.
Πηγές #
Nikos Ordoulidis, «The Greek Popular Modes», British Postgraduate Musicology 11, 2011, όπου και τα ιδιώματα του Ουσάκ που συζητήθηκαν παραπάνω
Risto Pekka Pennanen, «The Nationalization of Ottoman Popular Music in Greece», Ethnomusicology 48/1, 2004
Η εισαγωγή της σειράς μας: Οι Δρόμοι: Πώς Οργανώνει τη Μελωδία η Ελληνική Μουσική
