Χιτζάζ: Ο Δρόμος που Όλοι Αναγνωρίζουν
Δεύτερο άρθρο της σειράς μας για τους δρόμους, μετά το Ραστ, τον δρόμο της μέρας. Το Χιτζάζ είναι η αντίθετη ώρα της ημέρας. Παίξτε τέσσερις νότες του οπουδήποτε στη γη και οι ακροατές θα σας πουν ότι ακούγεται «ανατολίτικο», «αρχαίο» ή απλώς «ελληνικό», ακόμα κι αν δεν μπορούν να ονομάσουν ούτε ένα ελληνικό τραγούδι. Αυτή η ακαριαία αναγνωρισιμότητα έρχεται από ένα και μόνο διάστημα, και το άρθρο αυτό μιλά κυρίως γι' αυτό το διάστημα: πού κάθεται, γιατί πονά, και πώς να το χρησιμοποιείτε χωρίς να το κάνετε καρτ ποστάλ.
Ανοίξτε το Χιτζάζ στην ταστιέρα και ακούτε όσο διαβάζετε.
Η αυξημένη δευτέρα #
Ξεκινήστε από το Ρε. Χαμηλώστε τη δεύτερη βαθμίδα, ανεβάστε την τρίτη. Το χάσμα που ανοίγει ανάμεσά τους, από τη Μι ύφεση ως το Φα δίεση, τρία ημιτόνια φαρδύ εκεί που μια κλίμακα κανονικά περπατά με βήματα του ενός και των δύο, είναι η αυξημένη δευτέρα, και είναι ολόκληρη η υπογραφή του δρόμου. Οι μελωδίες που διασχίζουν αυτό το χάσμα δεν μπορούν να γλιστρήσουν· πηδούν, και το πήδημα είναι αυτό που το αυτί σας σημαδεύει ως καημό.
Το όνομα ταξιδεύει την ίδια διαδρομή με τους περισσότερους δρόμους: από την παράδοση των μακάμ του οθωμανικού κόσμου (ο πρόγονος είναι το μακάμ Hicaz, που πήρε το όνομά του από την περιοχή Χετζάζ της Αραβίας), πέρασε στην ελληνική πρακτική με τους μουσικούς των καφέ αμάν και τους πρόσφυγες που έχτισαν το ρεμπέτικο, και τετραγωνίστηκε πάνω στα δώδεκα ίσα τάστα του μπουζουκιού. Όπως τεκμηριώνει ο μουσικολόγος Νίκος Ορδουλίδης στο «The Greek Popular Modes» (British Postgraduate Musicology 11, 2011), ο ελληνικός δρόμος δεν είναι το οθωμανικό μακάμ (τα μικροδιαστήματα που χρωμάτιζαν το πρωτότυπο έχουν χαθεί), αλλά το δράμα της αυξημένης δευτέρας επέζησε ανέπαφο από τη μετάφραση, και οι Έλληνες έχτισαν πάνω του το μισό από το πιο λυπημένο τους ρεπερτόριο.
Μια συνήθεια εξάσκησης που αξίζει να κλέψετε από την παράδοση, και που την περιγράφει ο Ορδουλίδης: οι παίχτες του Χιτζάζ αγαπούν ένα ανοδικό ματζόρε πέρασμα κάτω από τη νότα-σπίτι πριν ανέβουν στον καθαυτό δρόμο. Ακούγεται σαν σύντομη επίσκεψη σε άλλη τονικότητα. Δεν είναι μετατροπία· είναι ιδίωμα, ο δρόμος που τεντώνεται πριν τραγουδήσει.
Πού το έχετε ήδη ακούσει #
Παντού. Στα δραματικά εναρκτήρια ταξίμια αμέτρητων ρεμπέτικων. Σε μεγάλο μέρος του ζεϊμπέκικου ρεπερτορίου: ο μοναχικός εννιάχτυπος χορός και ο καημός του Χιτζάζ φτιάχτηκαν ο ένας για τον άλλον, και ο οδηγός μας για τους ρυθμούς καλύπτει αυτό το ζευγάρωμα από την πλευρά του μετρήματος. Πέρα από την Ελλάδα, η ίδια δομή διαστημάτων τρέχει μέσα από τον τρόπο Freygish του κλέζμερ, τον φρυγικό δεσπόζοντα του ανδαλουσιανού φλαμένκο, και τις κινηματογραφικές μουσικές που αναζητούν «την Ανατολή». Και ακριβώς γι' αυτό η συγκράτηση είναι μέρος του να παίζετε καλά Χιτζάζ. Οι παλιοί δεν πίεζαν το διάστημα· το άφηναν να φτάσει μόνο του.
Συγχορδίες που ζουν σε αυτόν τον δρόμο #
Η αρμονία κάτω από το Χιτζάζ κρύβει μια περίφημη έκπληξη: η συγχορδία στη νότα-σπίτι είναι ματζόρε, παρά το σκοτεινό χρώμα του δρόμου. Σε ένα Χιτζάζ από Ρε, η Ρε ματζόρε είναι η βάση, με τη Μι ύφεση ματζόρε να κάθεται ένα ημιτόνιο πάνω της. Αυτό το ζευγάρι γειτονικών ματζόρε συγχορδιών, που λικνίζεται σε απόσταση ημιτονίου, είναι από τους πιο αναγνωρίσιμους ήχους της ελληνικής μουσικής. Και οι δύο βρίσκονται στη βιβλιοθήκη συγχορδιών με δαχτυλοθεσίες και ήχο, και ο συνθέτης συνοδείας θα σας παίζει το ζευγάρι σε επανάληψη όσο εσείς τρέχετε τον δρόμο από πάνω.
Πώς να το εξασκήσετε #
Απομονώστε το πήδημα. Παίξτε μόνο τη χαμηλωμένη δεύτερη προς την τρίτη, Μι ύφεση προς Φα δίεση, αργά, με τρέμολο σε κάθε άκρη. Εξοικειωθείτε με το πόσο φαρδύ το νιώθουν τα δάχτυλα.
Πλησιάστε από κάτω. Εξασκήστε το ιδιωματικό ματζόρε πέρασμα ως τη νότα-σπίτι, και μετά τον δρόμο από πάνω της. Η είσοδος και η ανάβαση είναι εκεί όπου ζουν οι φράσεις του Χιτζάζ.
Λικνίστε τις δύο ματζόρε. Ρε προς Μι ύφεση και πίσω στις συγχορδίες, και μετά αυτοσχεδιάστε από πάνω τους. Οκτώ νότες, χωρίς ρυθμό: ένα πρώτο ταξίμι σε Χιτζάζ.
Γυμναστείτε στην αντίθεση. Εναλλάξτε μια φράση σε Ραστ με την ίδια φράση λυγισμένη σε Χιτζάζ. Μέρα, σούρουπο, μέρα, σούρουπο. Είναι ο γρηγορότερος τρόπος να κάνετε τους δρόμους πραγματικούς για το αυτί σας.
Εμπεδώστε τις νότες στα κουίζ μέχρι το σχήμα να μη χρειάζεται σκέψη.
Επόμενο στη σειρά: το Ουσάκ, το απαλό μινόρε με την περιβόητα ασταθή δευτέρα, ο δρόμος όπου ζει το πιο βαθύ ρεμπέτικο.
Πηγές
Nikos Ordoulidis, «The Greek Popular Modes», British Postgraduate Musicology 11, 2011
Risto Pekka Pennanen, «The Nationalization of Ottoman Popular Music in Greece», Ethnomusicology 48/1, 2004
Η εισαγωγή της σειράς μας: Οι Δρόμοι: Πώς Οργανώνει τη Μελωδία η Ελληνική Μουσική
