Οι Δρόμοι: Πώς Οργανώνει τη Μελωδία η Ελληνική Λαϊκή Μουσική
Ρωτήστε έναν μπουζουξή τι κλίμακα έχει ένα τραγούδι και δεν θα ακούσετε «Ρε αρμονική ελάσσονα». Θα ακούσετε όνομα δρόμου. Οι δρόμοι είναι τα μελωδικά μονοπάτια που περπατά το ρεμπέτικο και το λαϊκό: ραστ, ουσάκ, χιτζάζ, κουρντί, σαμπάχ και οι υπόλοιποι. Μάθετε μερικούς και τραγούδια που έμοιαζαν μυστήρια αποκτούν ξαφνικά νόημα κάτω από τα δάχτυλά σας.
Αυτό το άρθρο εξηγεί τι είναι πραγματικά οι δρόμοι, από πού ήρθε το σύστημα, και πώς να αρχίσετε να ακούτε τις διαφορές. Κάθε δρόμος που αναφέρεται εδώ εξερευνάται, με ήχο, στην διαδραστική ταστιέρα μας.
Κώδικας μεταξύ μουσικών, όχι βιβλίο θεωρίας #
Ο πιο τίμιος ορισμός ανήκει στον μουσικολόγο Νίκο Ορδουλίδη, που στη μελέτη του «The Greek Popular Modes» (British Postgraduate Musicology 11, 2011) γράφει ότι οι λαϊκοί δρόμοι δεν είναι «τίποτα περισσότερο από έναν κώδικα συνεννόησης των Ελλήνων μουσικών». Επίσημο εγχειρίδιο δεν υπάρχει. Το σύστημα είναι εμπειρικό, περνά από παίχτη σε παίχτη με το αυτί, και αναπτύχθηκε από τις τροπικές παραδόσεις που ήξεραν πραγματικά οι μουσικοί της δεκαετίας του 1920 και του 1930: πάνω απ' όλα την οθωμανική εκδοχή των αραβοπερσικών μακάμ, με στοιχεία βυζαντινού μέλους ανακατεμένα.
Η κληρονομιά αυτή φαίνεται στο πάλκο μέχρι σήμερα. Ο Ορδουλίδης περιγράφει πώς ο μπουζουξής αναγγέλλει το επόμενο τραγούδι στην κομπανία με τρεις λέξεις, κάπως έτσι: «Ρε μινόρε ζεϊμπέκικο». Η λέξη «μινόρε» εκεί δεν ονομάζει καθόλου τον δρόμο. Ονομάζει την πρώτη συγχορδία του τραγουδιού, και ο πραγματικός δρόμος μπορεί να είναι ουσάκ, κουρντί ή σκέτο μινόρε. Η κομπανία το καταλαβαίνει από τη μελωδία. Έτσι ακούγεται μια προφορική παράδοση από μέσα.
Δρόμοι, όχι μακάμια #
Εδώ είναι το σημείο που χάνουν οι περισσότεροι αρχάριοι, και έχει σημασία. Οι δρόμοι κατάγονται από τα μακάμια, αλλά δεν είναι το ίδιο πράγμα, και ο λόγος βρίσκεται κάτω από το αριστερό σας χέρι: τα τάστα.
Η οθωμανική μουσική ζει σε όργανα κυρίως άταστα και χρησιμοποιεί διαστήματα μικρότερα από ημιτόνιο. Το μπουζούκι, όπως η κιθάρα, έχει σταθερά τάστα σε ίσα ημιτόνια. Όταν οι πρόσφυγες μουσικοί της Μικρασιατικής Καταστροφής έφεραν τη μουσική των μακάμ στον Πειραιά, και οι ντόπιοι την πήραν στο μπουζούκι, κάθε μικροδιάστημα έπρεπε να προσγειωθεί στο κοντινότερο τάστο. Όπως το θέτει ο Ορδουλίδης, το ελληνικό ουσάκ απλώς δεν μπορεί να είναι το οθωμανικό ουσάκ, γιατί τα μικροδιαστήματα χάθηκαν. Οι δρόμοι είναι τα μακάμια μεταφρασμένα στο δωδεκάφθογγο πλέγμα, και στη μετάφραση έγιναν κάτι καινούργιο.
Και τα ονόματα μπερδεύτηκαν στη διαδρομή. Οι μουσικοί κόλλησαν ιστορικά ονόματα μακάμ σε δρόμους που δεν αντιστοιχούν στα πρωτότυπα· ο Risto Pekka Pennanen αποδίδει τη σύγχυση στην «ελλιπή γνώση της οθωμανικής μουσικής κουλτούρας» των πρώτων παιχτών. Τα πρακτικά βιβλία μπουζουκιού του περασμένου αιώνα διαφωνούν μεταξύ τους για ονόματα και δομές για τον ίδιο λόγο. Αν λοιπόν έχετε δει δύο αντικρουόμενες εκδοχές του ίδιου δρόμου στο διαδίκτυο, δεν τρελαθήκατε. Η παράδοση όντως χωράει και τις δύο. Όταν χτίζαμε τη δική μας αναφορά δρόμων, ελέγξαμε τα διαστήματα με την ακαδημαϊκή βιβλιογραφία αντί να αντιγράψουμε το βιβλίο ενός μόνο παίχτη.
Τι κάνει έναν δρόμο κάτι παραπάνω από κλίμακα #
Οι Έλληνες παίχτες διδάσκουν συνήθως τους δρόμους ως οκτάφθογγες κλίμακες, αλλά ο Ορδουλίδης επισημαίνει ότι τα μητρικά συστήματα σκέφτονται με μικρότερα δομικά υλικά: τετράχορδα και πεντάχορδα, κύτταρα τεσσάρων και πέντε φθόγγων που στοιβάζονται. Έτσι ακούγονται και καλύτερα. Ένας δρόμος είναι στην ουσία ένα κάτω κύτταρο συν ένα πάνω κύτταρο, και ο χαρακτήρας κρύβεται στο ποια κύτταρα στοιβάζεις.
Ένας δρόμος κουβαλά και συνήθειες που κανένα διάγραμμα δεν δείχνει:
Κατευθυντική συμπεριφορά. Κάποιοι δρόμοι αλλάζουν στην κατάβαση. Στο ουσάκ, η δεύτερη βαθμίδα είναι περίφημα ασταθής, άλλοτε χαμηλωμένη κι άλλοτε φυσική, ανάλογα με την κατεύθυνση της μελωδίας. Η ταστιέρα μας σημειώνει χωριστά άνοδο και κάθοδο όπου διαφέρουν, ακριβώς γι' αυτό.
Έλξεις. Δανεισμένη από τη βυζαντινή θεωρία, η ιδέα της έλξης: ορισμένοι φθόγγοι τραβούν τους γείτονές τους προς το μέρος τους. Στο ουσάκ, η έκτη βαθμίδα έλκεται προς την έβδομη στις ανοδικές φράσεις.
Ιδιωματικές κινήσεις. Οι παίχτες του ουσάκ και του χιτζάζ λατρεύουν ένα ανοδικό ματζόρε πέρασμα κάτω από την τονική πριν ανέβουν στον δρόμο. Ακούγεται σαν μετατροπία. Δεν είναι. Απλώς έτσι φέρονται αυτοί οι δρόμοι.
Πέντε δρόμοι για αρχή #
Όλους μπορείτε να τους εξερευνήσετε με ήχο στην ταστιέρα και να τους εμπεδώσετε στα κουίζ δρόμων.
Το Ραστ είναι ο ηλιόλουστος, κοντά στη ματζόρε κλίμακα αλλά με έβδομη που τείνει να μαλακώνει στην κάθοδο. Φυσικός πρώτος δρόμος.
Το Ουσάκ είναι ο πονεμένος, μινόρικος δρόμος με την ασταθή δεύτερη βαθμίδα. Εκεί ζει πολύ από το βαθύτερο ρεμπέτικο.
Το Χιτζάζ είναι αυτό που αναγνωρίζουν όλοι, με το πλατύ, δραματικό βήμα χαμηλά που ακούγεται αμέσως ανατολική Μεσόγειος.
Το Κουρντί φέρεται αλλιώς στην άνοδο κι αλλιώς στην κάθοδο, οπότε είναι από μόνο του μάθημα κατευθυντικού παιξίματος.
Το Σαμπάχ είναι ο παράξενος και όμορφος, με τη χαμηλωμένη τέταρτη βαθμίδα που του δίνει ένα μονίμως ανεπίλυτο χρώμα.
Αυτοί οι πέντε είναι η αρχή, όχι ολόκληρος ο χάρτης. Τους επόμενους μήνες δημοσιεύουμε ένα πλήρες άρθρο για κάθε μεγάλο δρόμο, με την ιστορία του, τις θέσεις του και τραγούδια για να τον ακούσετε: Ραστ, Χιτζάζ, Ουσάκ, Κουρντί, Χουσεϊνί, Σαμπάχ, Νιαβέντ, Χιτζασκιάρ, Πειραιώτικος, Χουζάμ, Σεγκάχ, Καρτσιγκάρ και Σουζινάκ. Κάθε όνομα γίνεται σύνδεσμος στο άρθρο του μόλις δημοσιευτεί.
Το ταξίμι: εκεί που ο δρόμος γίνεται μουσική #
Η καθαρότερη έκφραση ενός δρόμου είναι το ταξίμι, ο ελεύθερος, χωρίς μέτρο αυτοσχεδιασμός που υφαίνει ο παίχτης στην αρχή του τραγουδιού όσο τα άλλα όργανα κρατούν ίσο. Δουλειά του, μέσα στην παράδοση, είναι να στήσει την τονικότητα και τον δρόμο, και να δείξει τι έχει να πει ο παίχτης. Κάθε μεγάλη ρεμπέτικη ηχογράφηση με μακριά, περιπλανώμενη εισαγωγή μπουζουκιού είναι ένα ταξίμι εν δράσει. Όταν αποκτήσετε δυο-τρεις δρόμους στα δάχτυλα, δοκιμάστε το: χωρίς ρυθμό, ένας δρόμος, και ειλικρίνεια. Είναι το πιο προσωπικό πράγμα που ζητά αυτή η μουσική.
Το όνομα ταίριαζε και για άλλους λόγους, αλλά αυτό είναι άλλη ιστορία.
Πηγαίνετε να τους παίξετε #
Το να διαβάζεις για δρόμους δεν σε πάει εξ ορισμού πουθενά. Ανοίξτε την ταστιέρα, διαλέξτε ραστ, και παίξτε τον πάνω-κάτω μέχρι να πάψει να μοιάζει με κλίμακα και να αρχίσει να μοιάζει με τόπο. Μετά δοκιμάστε την ίδια μελωδία σε χιτζάζ και ακούστε τι αλλάζει. Όταν μπουν στη μέση οι συγχορδίες, η βιβλιοθήκη συγχορδιών δείχνει ποιες αρμονίες προσκαλεί ο κάθε δρόμος.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση #
Νίκος Ορδουλίδης, «The Greek Popular Modes», British Postgraduate Musicology 11, 2011
Risto Pekka Pennanen, «The Nationalization of Ottoman Popular Music in Greece», Ethnomusicology 48/1, 2004
Risto Pekka Pennanen, για την ορολογία, όπως παρατίθεται στον Ορδουλίδη 2011
Gail Holst-Warhaft, Road to Rembetika, Denise Harvey, 4η έκδοση, για τον κόσμο όπου έζησαν οι δρόμοι
