Μετρώντας το Ρεμπέτικο: Ζεϊμπέκικο, Χασάπικο και οι Ρυθμοί της Ελληνικής Μουσικής
Την πρώτη φορά που θα πάτε να κρατήσετε παλαμάκια σε ζεϊμπέκικο, θα χαθείτε. Όλοι χανόμαστε. Το ρεμπέτικο πατά σε ρυθμούς που η δυτική ποπ δεν αγγίζει ποτέ, με πρώτο έναν κύκλο εννιά χτύπων που μοιάζει ότι πρέπει να σκοντάψει και δεν σκοντάφτει ποτέ. Τα καλά νέα: καθένας από αυτούς τους ρυθμούς έχει απλή εσωτερική λογική, και μόλις μάθετε να τον μετράτε, θα τον αναγνωρίζετε ακαριαία για την υπόλοιπη ζωή σας. Αυτό το άρθρο καλύπτει τους βασικούς χορευτικούς ρυθμούς του ρεμπέτικου, πώς μετριέται ο καθένας, και πώς να τους εξασκήσετε.
Μια σημείωση πριν από τους αριθμούς: το αν ένα ζεϊμπέκικο γράφεται 9/4 ή 9/8 είναι καθαρά ζήτημα σημειογραφίας. Όπως το θέτει ο ερευνητής του χορού Fred Bolder στον Οδηγό του για το Ζεϊμπέκικο, δεν έχει καμία διαφορά με ποιο θα το γράψεις· ο κάτω αριθμός δεν ορίζει το τέμπο. Αυτό που μετράει είναι η ομαδοποίηση.
Ζεϊμπέκικο: το εννιάρι #
Ο βασιλιάς των ρεμπέτικων ρυθμών, με όνομα από τους Ζεϊμπέκους, τα άτακτα σώματα της οθωμανικής Ανατολίας, που έφτασε στην κυρίως Ελλάδα με τους πρόσφυγες του 1922. Εννιά χτύποι, κλασικά ομαδοποιημένοι:
2 + 2 + 2 + 3, μετρημένοι ΕΝΑ-δύο, ΤΡΙΑ-τέσσερα, ΠΕΝΤΕ-έξι, ΕΦΤΑ-οχτώ-εννιά.
Ο χορευτής πατά στο 1, στο 3, στο 5 και στο 7, και η τελική τριάδα είναι η υπογραφή: η στιγμή που ο κύκλος μοιάζει να κρέμεται στον αέρα πριν ξαναρχίσει. Η πρακτική συμβουλή του Bolder για να βρείτε το «ένα» είναι να ακούτε το μέτρο να κλείνει «με τρεις αργούς χτύπους»· οι ντράμερ συχνά βάζουν γέμισμα ακριβώς εκεί. Το καινούργιο ζεϊμπέκικο κρατά τους εννιά χτύπους αλλά τους φράζει σαν δύο ίδια μισά των τεσσάρων συν έναν ένατο χτύπο μόνο του, αυτό που οι δάσκαλοι μετρούν «διπλό-διπλό-μονό».
Ακούστε το κάτω από αληθινό τραγούδι. Η «Φραγκοσυριανή» του Βαμβακάρη, 1935, κλασικό ζεϊμπέκικο:
Και εδώ το γυμνό ρυθμικό μοτίβο, χρήσιμο για εξάσκηση:
Ο χορός αξίζει δική του παράγραφο, γιατί εξηγεί τη μουσική. Το ζεϊμπέκικο είναι σόλο αυτοσχέδιος χορός χωρίς βήματα, παραδοσιακά ενός άντρα μόνου μέσα σε κύκλο καθισμένων φίλων, με τα χέρια ανοιχτά σαν γεράκι. Κανείς δεν μπαίνει μαζί του. Η Gail Holst-Warhaft το είπε «το παθιασμένο, εσωστρεφές ζεϊμπέκικο» στο Road to Rembetika, και η λέξη είναι ακριβής: δεν είναι παράσταση για την αίθουσα, είναι συνομιλία με το τραγούδι.
Μια πρακτική προειδοποίηση του Bolder που αξίζει να μεταφερθεί: δεν κρατούν όλα τα ζεϊμπέκικα εννιά χτύπους σε κάθε μέτρο. Κάποια τραγούδια κόβουν χτύπους σε ορισμένα μέτρα, οπότε εμπιστευτείτε τα αυτιά σας και όχι την αριθμητική όταν ένα τραγούδι μοιάζει να κλέβει. Μάλλον κλέβει.
Χασάπικο: ο χορός των χασάπηδων #
Ο άλλος πυλώνας του ρεπερτορίου, και ο φιλικός. Το αργό χασάπικο (βαρύ) κινείται σε καθαρό 4/4, χορεύεται από δύο ή τρεις σε γραμμή με τα χέρια στους ώμους, με συγχρονισμένα βήματα. Η ιστορία του είναι υπέροχη: κατάγεται από μεσαιωνική πολεμική παντομίμα με σπαθιά της συντεχνίας των χασάπηδων της Κωνσταντινούπολης, τον βυζαντινό μακελλάρικο χορό (η ιστορία είναι καλά τεκμηριωμένη). Αν έχετε δει το σκηνοθετημένο συρτάκι του Ζορμπά, είναι χτισμένο πάνω σε κόκαλα χασάπικου.
Η γρήγορη εκδοχή, το χασαποσέρβικο, τρέχει σε 2/4 και δείχνει τα βαλκανικά του δάνεια στο όνομα. Μαζί, όπως σημειώνει η βιβλιογραφία, το εννιάρι του ζεϊμπέκικου και το δίσημο χασάπικο είναι οι δύο συχνότεροι ρυθμοί ολόκληρου του είδους.
Για εξάσκηση στο μέτρημα, η «Συννεφιασμένη Κυριακή» του Τσιτσάνη χορεύεται κοινώς ως αργό χασάπικο:
Αν μαθαίνετε μπουζούκι, ξεκινήστε από εδώ πριν από το εννιάρι. Το να μετράς ως το τέσσερα με σιγουριά είναι το θεμέλιο όπου πατούν όλα. Το εργαλείο συνοδείας του site έχει ρυθμικά μοτίβα ανά χορό ακριβώς για τέτοια εξάσκηση.
Τσιφτετέλι: το τεσσάρι που λικνίζεται #
Από το τουρκικό çiftetelli, «διπλές χορδές», αρχικά όνομα τεχνικής του βιολιού. Στην ελληνική πράξη είναι 4/4 με λικνιστό τονισμό, ο χορός της κοιλιάς της ανατολικής Μεσογείου, που μπήκε στο ρεμπέτικο μέσω Σμύρνης. Το διασημότερο τσιφτετέλι που ηχογραφήθηκε ποτέ το ξέρετε ήδη: ο «Μισιρλού», πρωτοηχογραφημένος γύρω στο 1930 από τον Μιχάλη Πατρινό σε ακριβώς αυτό το ύφος, δεκαετίες πριν τον βρει η surf κιθάρα:
Καρσιλαμάς: εννιάρι, πρόσωπο με πρόσωπο #
Ο κοινωνικός ξάδερφος του ζεϊμπέκικου χρησιμοποιεί τους ίδιους εννιά χτύπους στην ίδια ομαδοποίηση 2+2+2+3, αλλά γρηγορότερα και ως χορός ζευγαριού, πρόσωπο με πρόσωπο. Το όνομα από το τουρκικό karşılama, «υποδοχή, συνάντηση». Όπου το ζεϊμπέκικο είναι μοναχικό και εσωτερικό, ο καρσιλαμάς είναι παιχνιδιάρικος και εξωστρεφής, και το να ακούς το ίδιο εννιάρι να υπηρετεί και τις δύο διαθέσεις είναι από μόνο του ένα μικρό μάθημα για το τι κάνει πραγματικά ο ρυθμός στη μουσική.
Συγγενικές εννιάχτυπες μορφές συμπληρώνουν την οικογένεια: το απτάλικο, που οι πηγές το αντιμετωπίζουν ως πρόγονο και συγγενή του ζεϊμπέκικου, και αργότερες ή γρηγορότερες παραλλαγές που οι παλιοί εναλλάσσανε ελεύθερα.
Καλαματιανός: το εφτάρι της διπλανής πόρτας #
Αυστηρά μιλώντας ο καλαματιανός είναι δημοτικός, όχι ρεμπέτικος, αλλά το 7/8 του, ομαδοποιημένο 3+2+2 και αισθητό ως αργό-γρήγορο-γρήγορο, εμφανίζεται παντού στο ευρύτερο ελληνικό ρεπερτόριο που θα συναντήσετε ως παίχτες, οπότε μάθετε το μέτρημα. Εδώ η μεγάλη Δόμνα Σαμίου με συρτό καλαματιανό:
Πώς να τους μάθετε στα αλήθεια #
Μετρήστε φωναχτά με τις ομαδοποιήσεις, όχι σκέτους αριθμούς: ΕΝΑ-δύο ΤΡΙΑ-τέσσερα ΠΕΝΤΕ-έξι ΕΦΤΑ-οχτώ-εννιά. Το στόμα διδάσκει τα χέρια.
Χτυπήστε μοτίβα μακρύ-κοντό. Για το εννιάρι, τέσσερις ίσοι χτύποι κι ένας μακρύτερος. Για το εφτάρι, μακρύ-κοντό-κοντό.
Ακούστε το γέμισμα του ντράμερ στο τέλος του κύκλου· είναι ταμπέλα βαλμένη επίτηδες.
Εξασκηθείτε με συνοδεία. Ο συνθέτης συνοδείας έχει μοτίβα για αυτούς τους χορούς, και οι ταμπλατούρες της κοινότητας σημειώνουν τον ρυθμό κάθε τραγουδιού.
Κοιτάξτε τους χορευτές. Τα βήματα κωδικοποιούν το μέτρημα. Οι αργές στροφές ενός χορευτή ζεϊμπέκικου στους τρεις τελευταίους χτύπους θα σας μάθουν περισσότερα από κάθε διάγραμμα.
Από τότε που γράφτηκε αυτός ο οδηγός, φτιάξαμε ένα δωρεάν εργαλείο ακριβώς γι' αυτό το πρόβλημα: ο Προπονητής Ρυθμών σχεδιάζει κάθε ρυθμό στο αληθινό ομαδοποιημένο σχήμα του, παίζει τις φιγούρες του τουμπελεκιού, και σας αφήνει να χτυπάτε μαζί του μέχρι το μέτρο να περάσει από το κεφάλι στα χέρια. Η λογική πίσω του — και η θεωρία αυτών των προσθετικών μέτρων — βρίσκεται στο άρθρο Νιώθοντας το Εννιά.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση #
Fred Bolder, Guide to Zeibekiko Dancing, για μέτρημα, ομαδοποιήσεις και χορευτική πράξη
Gail Holst-Warhaft, Road to Rembetika, 1975
Wikipedia: Zeibekiko, Hasapiko, Tsifteteli, Karsilamas, Kalamatianos
Folkdance Footnotes για τη χορευτική ιστορία κάθε ρυθμού
