Τα Όργανα του Ρεμπέτικου: Μπουζούκι, Μπαγλαμάς και η Ορχήστρα της Σμύρνης
Το ρεμπέτικο ήταν στην πραγματικότητα δύο μουσικές που μεγάλωσαν μαζί, και η διαφορά ακούγεται πιο καθαρά στα όργανα. Η σμυρναίικη σχολή έφτασε με μια οθωμανική ορχήστρα καφενείου: βιολί, σαντούρι, ούτι, κανονάκι. Η πειραιώτικη σχολή απάντησε με τρία νυκτά όργανα που μπορούσε να αποκτήσει ένας λιμενεργάτης: μπουζούκι, μπαγλαμά, κιθάρα. Αυτή είναι μια ξενάγηση και στις δύο οικογένειες, στο τι κάνει το καθένα, και στο γιατί κέρδισε το μπουζούκι.
Το μπουζούκι #
Ο μακρυμάνικος λαγούτος στο κέντρο των πάντων ανήκει στην οικογένεια του ταμπουρά, με προγόνους που φτάνουν μέσα από τη βυζαντινή θαμπούρα ως την αρχαία πανδούρα. Το όνομα είναι τουρκικό, από το bozuk, «χαλασμένος» ή «αλλαγμένος». Το κλασικό όργανο του ρεμπέτικου είναι το τρίχορδο: τρεις διπλές χορδές κουρδισμένες Ρε-Λα-Ρε, με τη χαμηλή σε οκτάβες, ένα κούρδισμα που, όπως σημειώνει ο μουσικολόγος Risto Pekka Pennanen στη μελέτη του για την αρμονία στα ρεμπέτικα, ευνοεί τις τονικότητες του Ρε και κάθεται φυσικά κάτω από τις τροπικές μελωδίες της μουσικής.
Το τετράχορδο, κουρδισμένο Ντο-Φα-Λα-Ρε σαν τις πρώτες χορδές της κιθάρας, είναι εξέλιξη της δεκαετίας του 1950 που καθιέρωσε ο δεξιοτέχνης Μανώλης Χιώτης, με τις πρώτες τετράχορδες ηχογραφήσεις να εμφανίζονται το 1956. Έκανε το φανταχτερό συγχορδιακό παίξιμο ευκολότερο και κατέκτησε την ελληνική λαϊκή μουσική, γι' αυτό τα περισσότερα μπουζούκια που πωλούνται σήμερα είναι τετράχορδα και οι ρεμπέτες ακόμα ψάχνουν τρίχορδα. Όλο αυτό το site είναι χτισμένο γύρω από το τρίχορδο· μπορείτε να δείτε το μάνικό του απλωμένο στην διαδραστική ταστιέρα.
Ο μπαγλαμάς #
Ο μπαγλαμάς είναι μπουζούκι σε μικρογραφία, κουρδισμένος στο ίδιο Ρε-Λα-Ρε μία οκτάβα ψηλότερα, και είναι ίσως το όργανο με τις περισσότερες ιστορίες στην ελληνική μουσική. Ήταν το όργανο των φυλακών και των τεκέδων ακριβώς λόγω μεγέθους. Όπως το έθεσε ο Roderick Conway Morris στη μελέτη του για την ελληνική μουσική των καφέ, «τα χαρακτηριστικά όργανα των τεκέδων και των φυλακών ήταν το μπουζούκι και οι μικροί συγγενείς του: ο τζουράς και ο μπαγλαμάς». Ένας μπαγλαμάς κρυβόταν κάτω από το παλτό όταν ερχόταν η αστυνομία, και οι φυλακισμένοι τους έφτιαχναν από κονσερβοκούτια, κολοκύθες, ακόμα και καβούκια χελώνας.
Στα πειραιώτικα σχήματα η δουλειά του είναι το ψηλό, κουδουνιστό ρυθμικό συγχορδιακό παίξιμο που κόβει πάνω από το μπουζούκι. Κάποιοι τον λένε κρουστό· δεν είναι, αλλά η περιγραφή πιάνει το πώς λειτουργεί. Σε αυτό το site ο μπαγλαμάς έχει και ένα μπόνους: κουρδίζεται σαν τρίχορδο μία οκτάβα πάνω, άρα κάθε δαχτυλοθεσία στη βιβλιοθήκη συγχορδιών μας δουλεύει αυτούσια και στα δύο όργανα.
Ο τζουράς #
Ανάμεσα στα δύο κάθεται ο τζουράς, από το τουρκικό cura: μάνικο και κεφαλή μπουζουκιού, αισθητά μικρότερο σκάφος, ίδιο κούρδισμα Ρε-Λα-Ρε στην εξάχορδη μορφή του. Ανταλλάσσει το κουδούνισμα του μπουζουκιού με κάτι πιο στεγνό και πιο μύχιο, πιο κοντά στην καταγωγή του από το σάζι. Ό,τι δουλεύει εδώ για τρίχορδο, δουλεύει και για τζουρά.
Η κιθάρα #
Ο αφανής εργάτης. Οι παλιές ρεμπέτικες κομπανίες δεν είχαν ρυθμική ομάδα, οπότε η κιθάρα έδινε μαζί τον ρυθμό και το μπάσο: μπάσα νότα στον ισχυρό χρόνο, συγχορδία στην απάντηση, περπατήματα ανάμεσα στις φράσεις. Ακούστε οποιαδήποτε πλευρά του Βαμβακάρη από τη δεκαετία του 1930 και η κιθάρα είναι το πάτωμα πάνω στο οποίο στέκονται όλα. Αν γράφετε ή παίζετε συνοδείες, ο συνθέτης συνοδείας του site μοντελάρει ακριβώς αυτό το στυλ μπάσο-συγχορδία.
Η ορχήστρα της Σμύρνης #
Πριν επικρατήσει ο Πειραιάς, τα σχήματα του καφέ αμάν στη Σμύρνη και στην Κωνσταντινούπολη έπαιζαν με πολύ διαφορετική παλέτα (ο Conway Morris την καταγράφει υπέροχα):
Βιολί, η πρώτη φωνή, στολισμένο και τραγουδιστό στο ύφος
Σαντούρι, το τραπεζοειδές κρουστό-νυκτό ψαλτήρι που η λάμψη του ορίζει τον σμυρναίικο ήχο
Ούτι, ο κοντομάνικος άταστος λαγούτος με τα πέντε ζεύγη χορδών
Κανονάκι, το νυκτό ψαλτήρι με τους κινητούς μοχλούς για τα λεπτά διαστήματα
Πολίτικη λύρα, το μικρό όρθιο τοξωτό όργανο της Πόλης
Τα κρουστά ήταν ελαφριά και φορητά: το ντέφι με τα ζίλια του, τα ζίλια των δαχτύλων, το τουμπελέκι, καμιά φορά και ξύλινα κουτάλια παιγμένα σαν καστανιέτες. Πάνω από όλα αιωρούνταν ο αμανές, ο αυτοσχέδιος φωνητικός θρήνος που έδωσε το όνομά του στα καφενεία, το φωνητικό αντίστοιχο του ταξιμιού.
Μετά την ανταλλαγή του 1923, τα δύο στυλ μοιράστηκαν πάλκα και δισκογραφικές για μια δεκαετία. Σταδιακά το μπουζούκι αναδείχθηκε στο εμβληματικό όργανο της μουσικής, εκτοπίζοντας τα όργανα που είχαν έρθει από τη Μικρά Ασία. Ως τα μέσα της δεκαετίας του 1930 ο πυρήνας ήταν πια η πειραιώτικη τριάδα: μπουζούκι, μπαγλαμάς, κιθάρα. Αργότερα οι ηχογραφήσεις πρόσθεσαν ακορντεόν, πιάνο, κοντραμπάσο και κλαρίνο καθώς το ρεμπέτικο γλιστρούσε προς το λαϊκό.
Ακούστε τους δύο κόσμους δίπλα-δίπλα. Πρώτα η σμυρναίικη σχολή στην κορυφή της, η Ρόζα Εσκενάζυ σε αμανέ:
Και μετά η απάντηση του Πειραιά, ο Μάρκος Βαμβακάρης το 1935:
Ποιο είναι για εσάς; #
Αν ξεκινάτε τώρα, η πρακτική απάντηση είναι τρίχορδο μπουζούκι ή τζουράς, γιατί μοιράζονται κούρδισμα, ρεπερτόριο και κάθε εργαλείο μάθησης αυτού του site, από το κουρδιστήρι με το έτοιμο Ρε-Λα-Ρε ως την ταστιέρα και τα μαθήματα. Ο μπαγλαμάς είναι υπέροχο δεύτερο όργανο, φτηνός, φορητός και με ολόιδιες δαχτυλοθεσίες. Ο οδηγός για αρχάριους περνά από αγορά, κούρδισμα και πρώτα βήματα.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση #
Roderick Conway Morris, Greek Cafe Music, Recorded Sound 83, 1981
Risto Pekka Pennanen, The Development of Chordal Harmony in Greek Rebetika and Laika Music, British Journal of Ethnomusicology 6, 1997
Gail Holst-Warhaft, Road to Rembetika, 1975, διαθέσιμο στο Internet Archive
Μουσείο Ελληνικών Λαϊκών Μουσικών Οργάνων «Φοίβος Ανωγειανάκης», Αθήνα, για την οικογένεια του ταμπουρά
