Νιώθοντας το Εννιά: Πώς Δουλεύουν τα Μέτρα του Ρεμπέτικου και Πώς θα Γίνουν Δικά σας
Ζητήστε από κάποιον μεγαλωμένο με ροκ ή ποπ να μετρήσει ένα ζεϊμπέκικο και θα δείτε μια τίμια πάλη. Χτυπάει το πόδι, χάνει τον μίτο, τον ξαναβρίσκει δύο μέτρα μετά. Τα αυτιά του δεν φταίνε σε τίποτα. Μετράει εννιά ίσα χτυπήματα, και το ζεϊμπέκικο δεν έχει εννιά ίσα χτυπήματα. Έχει τέσσερις άνισες δρασκελιές.
Αυτό το άρθρο μιλά γι' αυτή τη διαφορά: πώς οργανώνει πραγματικά τον χρόνο το ρεμπέτικο, γιατί τα μέτρα του μοιάζουν ξένα μέχρι που ξαφνικά δεν είναι, και πώς ο καινούργιος Προπονητής Ρυθμών είναι φτιαγμένος για να σας περάσει απέναντι. Αν ο οδηγός μας για τους ρυθμούς είναι ο χάρτης των χορών, αυτό εδώ είναι η θεωρία του εδάφους — και το δωμάτιο της εξάσκησης.
Προσθετικό μέτρο: ομάδες, όχι χτυπήματα #
Ο δυτικός κοινός χρόνος μοιράζει το μέτρο σε ίσους χτύπους: τέσσερα τέταρτα, ίδιο μήκος, ίδιο βάρος. Τα μέτρα του ρεμπέτικου και του ευρύτερου ελληνικού και ανατολίτικου κόσμου συχνά δουλεύουν ανάποδα. Είναι προσθετικά: το μέτρο χτίζεται προσθέτοντας μικρές ομάδες από δυάρια και τριάρια, και αυτό που νιώθεις είναι οι ομάδες, όχι τα μεμονωμένα χτυπήματα.
Το εννιά του ζεϊμπέκικου είναι 2+2+2+3. Μετρήστε το «ένα-δύο, ένα-δύο, ένα-δύο, ένα-δύο-τρία» και κάτι κουμπώνει που το «ένα-δύο-τρία-τέσσερα-πέντε-έξι-εφτά-οχτώ-εννιά» δεν αγγίζει ποτέ. Τρεις ίσιες δρασκελιές και μία μακριά — ένα βήμα με σκόνταμμα μέσα του. Η μακριά τελευταία ομάδα δεν είναι αριθμητική σύμπτωση. Εκεί κρέμεται στον αέρα ο χορευτής, εκεί βάζει το στολίδι του το μπουζούκι, εκεί μαζεύεται η ένταση πριν τη λύσει η επόμενη τονισμένη αρχή. Οι μελετητές περιγράφουν τον κύκλο του ζεϊμπέκικου να κλείνει με τρεις αργούς χτύπους, και οι παίχτες ξέρουν ότι εκεί ζει ένα γέμισμα του τουμπελεκιού, που σηματοδοτεί τη στροφή.
Ο καλαματιανός δουλεύει με τον ίδιο τρόπο το εφτά: 3+2+2, ένα μακρύ βήμα και δύο κοντά, γι' αυτό και ένα ολόκληρο χωριό μπορεί να τον χορέψει χωρίς κανείς να μετράει ως το εφτά. Ο καρσιλαμάς μοιράζεται τον σκελετό 2+2+2+3 του ζεϊμπέκικου σε ζωηρότερο τέμπο. Και τα πιο «ίσια» μέλη της οικογένειας — το γρήγορο χασάπικο στα 2/4, το αργό ξαδέρφι του στα 4/4, το τσιφτετέλι πάνω στη φιγούρα ντουμ-ντουμ — δείχνουν ότι ακόμα και στα ζυγά μέτρα, το αίσθημα το κουβαλά η φιγούρα: οι δύο πιο συνηθισμένοι ρυθμοί του ρεμπέτικου ρεπερτορίου είναι το σύνθετο 9/8 του ζεϊμπέκικου και το 2/4 του χασάπικου.
Οι ομάδες πλάθουν τη μελωδία #
Εδώ είναι το σημείο που μετράει αν συνθέτετε ή αυτοσχεδιάζετε. Οι ομάδες δεν είναι απλώς βοήθημα μετρήματος· είναι ο σκελετός όπου κρεμιέται η μελωδία. Οι φράσεις σε ένα ζεϊμπέκικο αναπνέουν με το 2+2+2+3: τα μελωδικά κύτταρα τείνουν να κατοικούν ολόκληρες ομάδες, οι αλλαγές συγχορδιών πέφτουν στα όρια των ομάδων, και στη μακριά τελευταία ομάδα οι γραμμές τεντώνονται, στολίζονται ή σωπαίνουν. Παίξτε μια φράση που αγνοεί τις ομάδες και ακούγεται σαν να περπατάτε κόντρα στο πλήθος· παίξτε μία που τις καβαλάει και το εννιά παύει να είναι μέτρο — γίνεται περπατησιά.
Έτσι συναντιούνται και οι δρόμοι με τους ρυθμούς. Ο δρόμος δίνει στη μελωδία το μονοπάτι της· το μέτρο τής δίνει το βήμα της. Η κλασική απόδειξη είναι το ταξίμι — ο ελεύθερος, χωρίς μέτρο αυτοσχεδιασμός που ανοίγει ένα τραγούδι όσο τα υπόλοιπα όργανα κρατούν ίσο. Στο ταξίμι δεν υπάρχει καθόλου μέτρο: ο παίχτης εξερευνά τον δρόμο σε καθαρό, ελαστικό χρόνο. Μετά μπαίνει ο ρυθμός, το ίδιο μελωδικό υλικό κουμπώνει πάνω στις ομάδες, και ακούς τη στιγμή που η μουσική φοράει τα παπούτσια της. Να μάθεις να νιώθεις αυτό το πέρασμα — ελευθερία, μετά βηματισμός — είναι να μάθεις τη βαθύτερη δομική κίνηση του ρεμπέτικου.
Γιατί το χτύπημα πετυχαίνει εκεί που το μέτρημα αποτυγχάνει #
Μπορείς να ξέρεις όλα τα παραπάνω και πάλι να χάνεις το εννιά. Γιατί το μέτρο δεν είναι στ' αλήθεια γνώση· είναι συντονισμός. Οι χορευτές δεν έμαθαν ποτέ το ζεϊμπέκικο από διάγραμμα — το έμαθαν με το σώμα, ακολουθώντας πόδια και νταούλια μέχρι ο κύκλος να γίνει σωματικό γεγονός. Η κινητική μάθηση είναι ακριβώς αυτό που χρειάζεται ένα παράξενο μέτρο: το μέτρημα πρέπει να μετακομίσει από το κεφάλι στα χέρια.
Αυτή είναι η λογική πίσω από τον Προπονητή Ρυθμών, δωρεάν στο RebetiChord. Κάθε ρυθμός σχεδιάζεται στο αληθινό του σχήμα — ένας τροχός από ομαδοποιημένα τόξα, το 9/8 ως 2+2+2+3 με τα «ΝΤΟΥΜ» σημαδεμένα σε μπρούντζο, ποτέ ως εννιά πανομοιότυπα χτυπήματα — με έναν παλμό να ταξιδεύει μέσα του και το τουμπελέκι να παίζει τις ίδιες χειροποίητες φιγούρες που παίζει και η μπάντα του play-along. Δουλεύετε σε τρία στάδια:
Άκου. Το μέτρημα φαίνεται πάνω στον τροχό. Δείτε τον παλμό να περπατά τις ομάδες.
Νιώσε. Το μέτρημα κρύβεται. Σας κρατούν οι τονισμοί και το τουμπελέκι.
Χτύπα μαζί. Πατάτε το SPACE (ή το πληκτρολόγιο αφής) στους στόχους — πρώτα μόνο τα ΝΤΟΥΜ των ομάδων, μετά κάθε χτύπο. Παίρνετε ένα μέτρο προετοιμασία, τέσσερα μέτρα παιχνίδι, και σχόλιο ακρίβειας για κάθε χτύπο, με το σκορ σας να αποθηκεύεται στον πίνακα εξάσκησης αν είστε συνδεδεμένοι.
Υπάρχει και ένα πρώτο κομμάτι: μια μελωδία σε χιτζάζ πάνω σε ζεϊμπέκικο, για να ακούσετε — και να χτυπήσετε από κάτω της — πώς ακριβώς μια μελωδική γραμμή ακουμπά στις ομάδες. Έρχονται κι άλλα δικά μας κομμάτια, φτιαγμένα γι' αυτό, ώστε ο προπονητής να μεγαλώσει από το μέτρημα προς το πώς χτίζονται οι μελωδίες από πάνω του. Όταν μπορείτε να κρατήσετε το εννιά ενώ μια μελωδία σας τραβά την προσοχή, το έχετε κάνει δικό σας.
Ένα πρακτικό μονοπάτι #
Πάρτε το σαν ρουτίνα: ένας ρυθμός, τρία λεπτά τη μέρα. Μία ακρόαση με μέτρημα, μία χωρίς, μετά δύο γύροι χτυπήματος — μόνο τα ΝΤΟΥΜ μέχρι να περάσετε το ενενήντα τοις εκατό, μετά κάθε χτύπο. Όταν το ζεϊμπέκικο κάτσει άνετα, βάλτε τον προπονητή δίπλα στο play-along και δουλέψτε τις συγχορδίες σας μέσα στο ίδιο μέτρο, ή ανοίξτε την ταστιέρα, διαλέξτε έναν δρόμο, και δοκιμάστε ένα αργό δικό σας ταξίμι — χωρίς μέτρο, ένας δρόμος — πριν αφήσετε το εννιά να ξαναγυρίσει από κάτω.
Το εννιά δεν γίνεται ποτέ απλούστερο. Γίνεται οικείο. Αυτό είναι όλο το κόλπο.
Πηγές
Νίκος Ορδουλίδης, «The Greek Popular Modes», British Postgraduate Musicology 11, 2011 — για τους δρόμους, τον ρόλο του ταξιμιού και τη λαϊκή πρακτική
Mediterranean Palimpsest, «Rebetika Rhythms» — για το σύνθετο 9/8 του ζεϊμπέκικου και το 2/4 του χασάπικου ως τα κεντρικά μέτρα του ρεπερτορίου
Road to Rembetika, Gail Holst-Warhaft, Denise Harvey, 4η έκδοση — για τους χορούς και τον κόσμο τους
Wikipedia, «Zeibekiko» — για την καταγωγή του χορού από τους Ζεϊμπέκους και τον μοναχικό, αυτοσχεδιαστικό του χαρακτήρα
